یکی از شایعترین انواع کمخونی که احتمالاً همه افراد نام آن را شنیدهاند، کمخونی فقر آهن است. این نوع کمخونی همانطور که از نام آن پیداست، در اثر کمبود آهن در بدن به وجود میآید. اما چه عواملی باعث افت سطح آهن خون میشوند و چگونه میتوان آن را تشخیص داد و درمان کرد؟ در این مقاله، به بررسی علمی علل، علائم، عوارض و روشهای درمان کمخونی فقر آهن پرداختهایم. افزایش آگاهی از این بیماری، منجر به تشخیص و درمان سریع آن شده و بروز عوارض دیگر در آینده پیشگیری خواهد نمود.
کمخونی فقر آهن چیست؟
کمخونی فقر آهن به وضعیتی اطلاق میشود که در آن سطح آهن در خون به حدی کاهش مییابد که توانایی بدن برای تولید هموگلوبین کافی نیست. هموگلوبین مسئول حمل اکسیژن به بافتها و اندامهای بدن است و کاهش آن میتواند منجر به خستگی، ضعف و مشکلات دیگر شود. کمخونی فقر آهن معمولاً در افرادی که رژیم غذایی نامناسب دارند، زنان باردار و افرادی که دچار خونریزیهای شدید هستند، بیشتر مشاهده میشود.
علائم کمبود آهن در بدن
کمبود آهن در بدن میتواند علائم متعددی داشته باشد. در زیر 10 مورد از علائم شایع این مشکل آورده شده است:
- خستگی و ضعف
- تنگی نفس
- سرگیجه
- سردرد
- پوست رنگپریده
- ضربان قلب سریع
- درد در قفسه سینه
- ناخنهای شکننده
- اختلالات خواب
- کاهش تمرکز
علل بروز کمخونی فقر آهن
دلایل متعددی میتوانند منجر به بروز کمخونی فقر آهن شوند. در ادامه، برخی از این علائم را برای شما تشریح کردهایم.
خونریزیهای شدید
قاعدگیهای سنگین در زنان ممکن است منجر به از دست دادن حجم زیادی از خون شود و در بلند مدت، کمخونی فقر آهن را ایجاد کند. زنان در صورت خونریزیهای شدید قاعدگی، باید به پزشک مراجعه کنند تا با رفع علت خونریزی، از کاهش سطح آهن بدن خود نیز پیشگیری کنند. از سوی دیگر، آسیبهای فیزیکی ناشی از صدماتی مانند تصادفات و سوانح شغلی و همچنین جراحیهای سنگین، منجر به کاهش سطح آهن در بدن میشوند. مهمترین اقدام در چنین شرایطی، مهار خونریزی است تا خطر کمخونی کاهش یابد.
بارداری و زایمان
در دوران بارداری، نیاز بدن به آهن افزایش مییابد تا بتواند نیازهای جنین را تأمین کند. اگر مادر باردار نتواند مقدار کافی آهن را از رژیم غذایی خود دریافت کند، ممکن است دچار کمخونی فقر آهن شود. همچنین، زایمان نیز میتواند منجر به از دست دادن خون و کاهش سطح آهن شود. بنابراین، زنان باردار باید تحت نظر پزشک قرار گیرند و در صورت لزوم اقداماتی مانند مصرف مکملهای خوراکی و تزریقی آهن را انجام دهند تا سطح آهن خونشان به میزان نرمال بازگردد و دچار عوارض تاثیر کم خونی بر مغز و اعصاب و ضعف جسمانی نشوند.
کمبود آهن در رژیم غذایی
افرادی که از غذاهای غنی از آهن مانند گوشت قرمز، حبوبات، سبزیجات سبز تیره و مغزها استفاده نمیکنند، بیشتر در معرض خطر قرار دارند. همچنین، گیاهخواران باید توجه ویژهای به دریافت کافی آهن داشته باشند زیرا منابع گیاهی معمولاً دارای آهن کمتری نسبت به منابع حیوانی هستند. افزایش آگاهی درباره منابع غذایی حاوی آهن و گنجاندن آنها در رژیم غذایی روزانه میتواند به پیشگیری از این مشکل کمک کند.
کاهش جذب آهن در بدن
گاهی ممکن است رژیم غذایی افراد غنی از آهن باشد. اما به دلایلی بدن توان جذب آهن موجود در مواد غذایی را ندارد. گاهی اوقات این دلایل ناشی از سبک زندگی غلط و یا مصرف ناآگاهانه مواد غذایی در کنار یکدیگر است. به عنوان مثال، بسیاری از افراد، غذاهای خود را با ماست میل میکنند؛ غافل از اینکه بدن، به جذب کلسیم اولویت بیشتری میدهد و مانع از جذب آهن میشود.
مصرف چای یا قهوه در فاصله کمتر از دو ساعت قبل یا بعد از غذا نیز، بر جذب آهن تاثیر منفی میگذارد. البته گاهی اوقات، مشکلات ژنتیکی یا تداخل با داروها نیز باعث افت جذب آهن خوراکی میشوند و باید راه درمان دیگری برای این شرایط پیش گرفت.
کمخونی فقر آهن چه عوارضی برای بدن دارد؟
کمخونی فقر آهن اگر درمان نشود، میتواند عوارض جدی ایجاد کند:
- مشکلات قلبی: کمبود اکسیژن ممکن است منجر به فشار بر روی قلب و افزایش خطر بیماریهای قلبی شود.
- اختلالات شناختی: کاهش اکسیژن رسانی به مغز میتواند باعث اختلالات شناختی و حافظه شود.
- عفونتهای مکرر: سیستم ایمنی بدن ممکن است ضعیفتر شده و فرد را در معرض عفونتهای مکرر قرار دهد.
- مشکلات بارداری: زنان باردار دچار کمخونی ممکن است هنگام زایمان با مشکل مواجه شوند.
- افسردگی: خستگی مداوم و ضعف جسمانی ممکن است منجر به افسردگی شود.
- کم کاری تیروئید: کم کاری تیروئید و کم خونی نیز باهم ارتباط دارند و میتوانند مشکلاتی مانند خستگی و اضافه وزن را برای بدن ایجاد کنند.
روشهای تشخیص کمخونی فقر آهن
تشخیص کمخونی فقر آهن از طریق چند روش علمی ممکن است:
- آزمایش خون کامل CBC)): این آزمایش میزان هموگلوبین و هماتوکریت را اندازهگیری میکند تا وجود کمخونی را مشخص کند.
- آزمایش فریتین: این آزمایش میزان ذخیره آهن در بدن را اندازهگیری میکند.
- آزمایش ترانسفرین: این آزمایش میزان پروتئینی که آهن را در خون حمل میکند اندازهگیری میکند.
- آزمایش سطح سرمی آهن: این آزمایش میزان آهن موجود در خون را مشخص میکند.
- آزمایش گلبولهای قرمز: اندازه و شکل گلبولهای قرمز نیز میتواند اطلاعاتی درباره نوع کمخونی بدهد.
روشهای درمان کمخونی فقر آهن
برای درمان کمخونی فقرآهن میتوان از چند روش استفاده کرد:
تزریق سرم آهن
در موارد افت شدید آهن و نیاز به درمان فوری، و یا مواردی که جذب آهن از طریق سیستم گوارشی ممکن نیست، پزشک ممکن است تزریق سرم آهن را تجویز کند. تشخیص نیاز به این درمان تنها توسط پزشک ممکن است و به هیچ عنوان نباید آن را خودسرانه و یا درمنزل تزریق کرد. برای این کار میتوانید با مراجعه به مراکز درمانی تخصصی مانند مرکز فلبوتومی ریکاوری و بررسی دقیق شرایط فیزیکی، نسبت به سرمتراپی برای درمان کمخونی فقر آهن اقدام کنید.
تغییر رژیم غذایی
در موارد خفیف کمبود آهن، میتوان با تغییر رژیم غذایی و مصرف غذاهای مفید برای فقر آهن، این مشکل را برطرف نمود. بهویژه اگر کمبود آهن در بدن به سرعت تشخیص داده شود، ممکن است حتی نیازی به مصرف مکملها نیز نداشته باشید.
اصلاح عادات غذایی
با حذف برخی از عادات غذایی و جایگزین کردن آنها با عادات مفید، به راحتی میتوان جذب آهن در بدن را افزایش داد. به عنوان مثال، غذاهای حاوی آهن را با خوراکیهای حاوی کلسیم مصرف نکنید، از مصرف نوشیدنیهای کافئینی بهویژه در فاصله زمانی دو ساعت قبل و بعد از غذا اجتناب کنید. و مصرف ویتامین C را افزایش دهید. این ویتامین، میتواند جذب آهن مواد خوراکی توسط بدن را افزایش دهد.
مصرف مکملهای خوراکی
این روزها مکملهای بسیاری در بازار هستند که حتی به نسخه پزشک نیز نیازی ندارند. با این حال، بهتر است قبل از مصرف خودسرانه این مکملها، با پزشک مشورت کنید تا دوز و زمان دقیق مصرف، متناسب با نیاز شما تعیین گردد. مصرف بیش از حد و خودسرانه مکملها میتواند عوارضی جدی برای سلامتی شما داشته باشد. توجه داشته باشید که درمان کمخونی فقر آهن با مصرف مکملها و اصلاح رژیم غذایی، فرآیندی زمانبر است و به صبر و پیگیری درمان نیاز دارد.
سخن پایانی
بسیاری از افراد حداقل برای یک دوره در زندگی خود دچار کمخونی فقر آهن میشوند. در موارد خفیف، افراد ممکن است علائم خاصی را تجربه نکنند و پس از مدتی با تغییر رژیم غذایی خود به خود درمان شود. اما در موارد شدید، باید به درمان آن توجه نمود. این عارضه علیرغم شیوع بالا، درمانپذیر است و در بسیاری از موارد جایی برای نگرانی وجود ندارد. مشاوره با پزشک و رعایت نکات تغذیهای مناسب میتواند به پیشگیری و درمان مؤثر کمخونی فقر آهن کمک کند.
سوالات متداول
- کمخونی فقر آهن چیست؟
کمخونی فقر آهن وضعیتی است که در آن سطح آهن در بدن کاهش یافته و توانایی تولید هموگلوبین مختل میشود.
- علائم شایع کمخونی فقر آهن چیست؟
علائمی مانند خستگی، تنگی نفس، سردرد و پوست رنگپریده از جمله نشانههای شایع هستند.
- چه عواملی باعث بروز کمخونی فقر آهن میشوند؟
عواملی مانند خونریزیهای شدید، بارداری، کاهش جذب آهن و رژیم غذایی نامناسب نقش مهمی دارند.
- چگونه میتوان کمخونی فقر آهن را تشخیص داد؟
آزمایش خون کامل، آزمایش فریتین و آزمایش سطح سرمی آهن از روشهای تشخیص هستند.
- روشهای درمان کمخونی فقر آهن چیست؟
تغییر رژیم غذایی، اصلاح عادات غذایی، مصرف مکملهای خوراکی و تزریق سرم آهن از روشهای درمان هستند.
- آیا مصرف مکملهای آهن عوارض دارد؟
بله، مصرف مکملهای آهن باید تحت نظر پزشک انجام شود تا دوز مناسب کنترل شود.
- آیا گیاهخواران بیشتر در معرض خطر هستند؟
بله، زیرا منابع گیاهی معمولاً دارای آهن کمتری نسبت به منابع حیوانی هستند.
- چه غذاهایی برای افزایش سطح آهن مناسباند؟
غذاهایی مانند گوشت قرمز، حبوبات، سبزیجات سبز تیره و مغزها برای افزایش سطح آهن مناسباند.
- آیا کمخونی فقر آهن خطرناک است؟
در بسیاری موارد خیر! اما در موارد شدید، بیتوجهی به درمان آن میتواند مشکلاتی جدی برای افراد ایجاد کند.