بدن از هورمونهای زیادی تشکیل شده است که کمبود یا افزایش هر کدام سیستم بدنی را مختل میکند. تستوسترون بیش از آنچه تصور میکنید بر کیفیت زندگی شما اثرگذار است. نکته حائز اهمیت این است که تعادل این هورمون، نه تنها برای مردان، بلکه برای سلامت عمومی زنان نیز حیاتی است. در ادامه قصد داریم تا تستوسترون را به طور کامل مورد بحث و بررسی قرار دهیم.
هورمون تستوسترون چیست؟
تستوسترون هورمون آندروژنی است که در مردان توسط بیضهها و در زنان توسط تخمدانها تولید میگردد. تغییرات در سطح این هورمون، مشکلات بدنی زیادی را برای فرد به وجود میآورد. باید بدانید که شناخت وظایف هورمون تستوسترون برای درک سلامت کلی بدن حیاتی است، چرا که تغییرات در سطح این هورمون، مشکلات بدنی زیادی را برای فرد به وجود میآورد.
چگونه سطح تستوسترون در بدن کنترل میشود؟
طبق گفته clevelandclinic
Your hypothalamus and pituitary gland control the amount of testosterone your gonads (testicles or ovaries) produce and release.
Your hypothalamus releases gonadotropin-releasing hormone (GnRH), which triggers your pituitary gland to release luteinizing hormone (LH). LH then travels to your gonads and stimulates the production and release of testosterone. (LH more often stimulates the production of estrogen and progesterone in ovaries.)
As testosterone in your blood increases, it suppresses the production of gonadotropin-releasing hormone, which helps maintain normal levels of testosterone.
این فرآیند با ترشح هورمون GnRH (آزادکننده گنادوتروپین) از غده هیپوتالاموس در مغز آغاز میشود. این هورمون بلافاصله غده هیپوفیز را تحریک میکند تا هورمونی به نام LH (لوتئینیزهکننده) را به درون خون آزاد کند.
در مرحله بعد، هورمون LH به سمت غدد جنسی حرکت میکند، این هورمون در بیضهها باعث تولید و ترشح تستوسترون میشود و در تخمدانها، تولید استروژن و پروژسترون را پایهگذاری میکند. نکته جالب این سیستم، مکانیسم خودتنظیمی آن است؛ زمانی که سطح تستوسترون در خون از حد مجاز بالاتر میرود، این هورمون فعالیت هیپوتالاموس را سرکوب میکند. با کاهش فعالیت هیپوتالاموس، ترشح GnRH و به دنبال آن LH کم میشود تا در نهایت، سطح تستوسترون دوباره به تعادل و حد نرمال خود بازگردد.
کاربرد تستوسترون
از کاربردهای هورمون تستوسترون در بدن میتوان به موارد زیر اشاره کرد.
دوران رشد جنین
در هفتهی هفتم بارداری هورمون تستوسترون توسط بیضهها تولید میگردد و باعث رشد اندامهای داخلی و خارجی نوزاد میشود.
بلوغ پسران
زمانی که آقایان به سن بلوغ میرسند، مقدار این هورمون به بالاترین حد خود میرسد. به همین دلیل افزایش قد، افزایش میل جنسی، رشد موهای بدن، ایجاد ویژگیهای مردانه چون بم شدن صدا، بزرگ شدن غده پروستات، بزرگ شدن آلت تناسلی و بیضهها امکان پذیر میشود.
مردان بزرگسال
تولید اسپرم، تقویت و افزایش میل جنسی، تحریک و رشد ماهیچهها، تضمین استحکام استخوانها، ایجاد حس تندرستی، تحمل درد و سیگنال فرستادن به بدن برای تولید گلبولهای قرمز توسط هورمون تستوسترون در مردان ایجاد میشود.
زنان بزرگسال
تولید و توسعه تخمک در تخمدان، افزایش میل جنسی، تحمل درد و افزایش قدرت باروری در زنان نیز با کمک هورمون تستوسترون امکان پذیر میشود.
علاوه بر موارد ذکر شده، تستوسترون نقش کلیدی در متابولیسم چربیها و مدیریت قند خون دارد. این هورمون با افزایش توده عضلانی و کاهش ذخایر چربی، به بدن کمک میکند تا سوختوساز بهینهای داشته باشد. همچنین، تاثیر آن بر تراکم استخوانی مانع از شکنندگی استخوانها در سنین بالا میشود که این مورد برای جلوگیری از پوکی استخوان در زنان یائسه و مردان مسن بسیار حیاتی است.
سطوح نرمال تستوسترون
سطح نرمال این هورمون به سن، جنسیت، داروهای مصرفی و سایر شرایط بدنی بستگی دارد، با این حال هورمون تستوسترون برای مردان بین ۳۰۰ تا ۱۰۰۰ نانوگرم در دسیلیتر و در زنان بین ۱۵ تا ۷۰ نانوگرم در دسیلیتر میباشد.
|
جنسیت |
سن/ سال | مقدار طبیعی µg/l |
|
مردان |
8-1 |
0.15-0.05 |
| 12-9 |
0.1 – 3 |
|
|
18-13 |
0.1 – 9 | |
| بالاتر از 18 سال |
3.5 – 9 |
|
|
زنان |
8-1 | 0.03 – 0.12 |
| 12-9 |
0.03 – 0.4 |
|
|
18-13 |
0.06 – 0.5 | |
| بالاتر از 18 سال |
0.15 – 0.55 |
چرا مقدار هورمون تستوسترون در بدن افزایش مییابد؟
بالا بودن این هورمون در مردان به دلایل زیر هستند:
- مصرف داروهای حاوی تستوسترون
- قرار گرفتن در معرض برخی مواد شیمیایی و آلایندهها
- اختلالات هورمونی
- تومورهای غدد فوق کلیه یا بیضهها
- سندرم پلی سیتوزیس بیضه
- عوامل ژنتیکی و ارثی
از علل افزایش تستوسترون در زنان نیز میتوان به موارد زیر اشاره کرد.
- سندرم تخمدان پلیکیستیک (PCOS)
- تومور آدرنال یا تخمدان
- هیپرپلازی مادرزادی غده فوق کلیه
- مصرف داروهای استروئیدی آنابولیک
علل کاهش هورمون تستوسترون در بدن
بالا رفتن سن، اضافه وزن، دیابت، نارسایی غدد جنسی، آسیب به بیضهها، اختلال غده هیپوفیز، استرس، مصرف الکل و مواد مخدر، مصرف برخی داروها مانند داروهای استروئیدی و بیماریهای هورمونی علتهای کاهش این هورمون در بدن مردان هستند. تغییرات هورمونی ناشی از یائسگی، سندرم تخمدان پلیکیستیک، اختلالات غده فوق کلیه، دیابت، افسردگی، مشکلات کلیوی، اضطراب شدید و مصرف برخی داروها مانند قرصهای ضد بارداری و ضد افسردگی از علل کمبود تستوسترون در زنان میباشند.
آزمایش سطح تستوسترون چگونه گرفته میشود؟
این آزمایش صبحها گرفته میشود، آزمایشهای زیر سطح تستوسترون را اندازهگیری میکنند.
- تستوسترون آزاد
- تستوسترون کل
- گلوبولین متصلشونده به هورمون جنسی
- هورمونهای هیپوفیز (LH و FSH)
- هورمون پرولاکتین (Prolactin)
- هورمون DHEA-S (Dehydroepiandrosterone sulfate)
- آزمایش عملکرد تیروئید (TSH و T4)
- آزمایش عملکرد کبد و کلیه
- بررسی پروفایل لیپید و قند خون
عوارض افزایش تستوسترون
بعضی از افراد بدون توجه به نظر پزشک، مقدار زیادی از این هورمون را به بدن خود تزریق میکنند، یا اینکه بدن آنها به خودی خود بیشتر از حد معمول تستوسترون تولید میکند. با این حال در مردان شاهد مشکلاتی مثل کاهش تعداد اسپرم، بزرگ شدن پروستات، آسیب عضله قلب، بیماری کبد، آکنه و افزایش وزن، فشار خون و کلسترول بالا، رفتار پرخاشگرانه و نوسانات خلقی و افزایش خطر لخته شدن خون خواهیم شد.
در زنان نیز افزایش هورمون ناباروری و آکنه، پریودهای نامنظم و چاقی، مشکلات قند خون و رویش موهای زائد و طاسی مشابه مردان و افسردگی به وجود میآید.
عوارض تستوسترون پایین
جالب است بدانید که کاهش هورمون تستوسترون نیز مشکلات جدی را برای بدن به وجود میآورد، علائم کمبود تستوسترون مردان شامل بزرگ شدن سینه، میل جنسی کم و مشکلات در نعوظ، اسپرم کم و مشکلات باروری، ضعف استخوان و ریزش مو، افسردگی و از دست دادن توده عضلانی و خستگی و گرگرفتگی میباشد.
زنان نیز با پریودهای نامنظم و مشکلات باروری، پوکی استخوان و میل جنسی کم، خشکی واژن و تغییرات سینه، افسردگی و سرگیجه مواجه میشوند.
توصیههای مهم پزشکی برای حفظ سطح تستوسترون
برای مدیریت کمبود تستوسترون و حفظ تعادل طبیعی، انجام کارهای زیر ضروری است:
- فعالیت بدنی منظم: تمرینات مقاومتی و HIIT باعث افزایش تولید این هورمون میشوند، در حالی که ورزشهای استقامتی طولانی مدت ممکن است سطح آن را کاهش دهند.
- خواب کافی: خواب باکیفیت مهمترین عامل فراموش شده در تعادل هورمونی است. بیشترین میزان ترشح تستوسترون در طول شب و در مرحله خواب عمیق اتفاق میافتد، لذا کاهش حتی ۲ ساعت از خواب شبانه میتواند سطح تستوسترون صبحگاهی را تا ۱۵ درصد کاهش دهد.
- مدیریت استرس
- اجتناب از مصرف الکل و دخانیات و رژیم غذایی اصولی: غذایی که در طول روز میل میکنید، باید مقادیر اندازهای از پروتئینها، چربیهای سالم، روی و ویتامین دی داشته باشد. مصرف گیاهان دارویی و ادویههایی نظیر زنجبیل و جینسینگ (زیر نظر متخصص) به دلیل خاصیت ضدالتهابی، میتوانند به عنوان مکملهای طبیعی در بهبود پاسخدهی بدن به هورمونها نقش داشته باشند. اگرچه پروتئینها برای تولید هورمون ضروری هستند، اما هیچ ماده غذایی جادویی وجود ندارد که به تنهایی تستوسترون را از سطح پایین به نرمال برساند. تعادل کلی رژیم غذایی و مدیریت وزن، بسیار مهمتر از مصرف یک ماده غذایی خاص است.
درمان سطح بالای تستوسترون
همانطور که اشاره شد تستوسترون بالا همانند خطرات تستوسترون پروپیونات مشکلات جدی را برای بدن به وجود میآورد. از طرفی درمان سطوح بالای این هورمون، بستگی به مشکلی دارد که باعث بالا رفتن تستوسترون شده است، ولی به طور کلی با تجویز پزشک راههای زیر امکان پذیر است.
پاکسازی خون از استروئید
اولین و موثرترین روش برای پاکسازی تستوسترون، پاکسازی خون از استروئید در مرکز فلبوتومی ریکاوری میباشد. افراد این دوره را انجام میدهند تا بدنشان دوباره به تعادل هورمونی طبیعی بازگردد. در کنار سمزدایی، پزشک ممکن است داروهای دیگری نیز برای مدیریت بهتر تجویز کند. حال سوالی که برای بعضی از افراد به وجود میآید، این است که چرا پاکسازی خون از استروئید در خدمات فلبوتومی را باید انتخاب کنیم؟
اول از همه باید بدانید که روشهایی دارویی خود عوارض دیگری را برای بدن به وجود میآورند، همچنین بازگشت تولید طبیعی تستوسترون به سطح نرمال، تثبیت و حفظ عضلات به دست آمده و بازیابی عملکرد طبیعی بدن به صورت بهتری اتفاق میافتد.
درمان دارویی
گلوکوکورتیکواستروئیدها، متفورمین، داروهای ضد بارداری به شکل خوراکی و اسپیرونولاکتون داروهای مورد استفاده برای درمان تستوسترون بالا هستند.
طب سنتی
در دنیای طب سنتی نیز درمانهایی برای افزایش هورمون تستوسترون وجود دارد، گیاهانی مثل خارخاسک و جینسینگ قرمز در طب سنتی کشورهای مختلف برای تقویت بنیه جسمانی و رفع خستگی استفاده میشوند. این گیاهان در بسیاری از مکملهای طبیعی نیز به کار میروند، اما باید توجه داشت که اثر آنها در افزایش تستوسترون در افراد سالم ممکن است متفاوت باشد. در طب سنتی ایرانی، استفاده از مواد غذایی با طبع گرم و خشک برای تقویت سیستم تولید مثل توصیه شده است. ترکیباتی مثل عسل، سیاهدانه، و مغزیجاتی مانند گردو و پسته به دلیل دارا بودن اسیدهای چرب ضروری و مواد معدنی، در تقویت عمومی بدن و بهبود عملکرد جنسی موثر شناخته میشوند.
درمان تستوسترون سطح پایین
برای افزایش سطح تستوسترون ژل پوست، تزریق، قرصهای طولانی اثر حاوی تستوسترون، وصلههای چسبیدنی (Patches) و قرص توسط پزشک تجویز میشود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر با هر یک از علائم زیر به طور مداوم مواجه هستید، حتما با پزشک متخصص مشورت کنید.
- کاهش چشمگیر و طولانی مدت در میل جنسی
- خستگی مزمن که با استراحت برطرف نمیشود
- تغییرات ناگهانی در ترکیب بدنی (افزایش سریع چربیهای شکمی و از دست دادن توده عضلانی).
- احساس افسردگی
- اختلالات باروری یا تغییر در چرخه قاعدگی (برای زنان)
سخن پایانی
تستوسترون صرفا یک هورمون جنسی نیست، بلکه ستونی از سلامتی، انرژی و کیفیت زندگی برای مردان و زنان است. همانطور که در این مقاله بررسی کردیم، تعادل این هورمون نقشی مهمی در سلامت روان، ترکیب بدنی، سلامت قلب و حتی تراکم استخوانها ایفا میکند. اگر مقدار این هورمون در بدن شما با توجه به علائم و موارد گفته شده کاهش یا افزایش یافت، سریعا به پزشک متخصص در این زمینه مراجعه کنید.
سوالات متداول
آمپول تستوسترون ۲۵۰ برای چیست؟
آمپول تستوسترون در دوزهای ۱۰۰، ۲۰۰ و ۲۵۰ میلیگرم در میلیلیتر تولید میشود، البته این نکته را فراموش نکنید که به هیچ عنوان نباید خودسرانه این سری از آمپولها را به خود تزریق کنید.
چه بیماریهایی در نتیجه آزمایش تستوسترون تاثیر گذار هستند؟
سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS)، هیپرپلازی مادرزادی آدرنال، تومورهای تخمدان یا بیضه و تومورهای آدرنال بیماریهایی هستند که با وجود آنها نتیجهی آزمایش هورمون تستوسترون شما بالاتر از حد طبیعی میشود.
آیا کمبود تستوسترون در رشد جنین تاثیر دارد؟
در طول رشد جنین کمبود تستوسترون باعث میشود تا نوزاد مخصوصا پسر نتواند ویژگی مردانه خود را کامل کند. این وضعیت زمانی ایجاد میشود که فرد با وجود داشتن ژنوتیپ مردانه کروموزومهای XY به دلیل نقص در گیرندههای آندروژن، نسبت به این هورمونها مقاوم است.
چه غذاهایی هورمون تستوسترون را کاهش میدهند؟
محصولات لبنی، نعنا، ریشهی شیرین بیان، چربیهای ترانس، آجیل، غذاهای سرخ شده و شکر مقدار هورمون تستوسترون را پایین میآورند.
منبع:
