بررسی سلامت خون هر چند وقت یکبار از اهمیت بالایی برخوردار است، آزمایش هماتوکریت یکی از گزینههایی میباشد که با کمک آن درصد گلبولهای قرمز خون به دست میآید. در ادامه قصد داریم تا این آزمایش را به خوبی مورد بحث و بررسی قرار دهیم، پس تا انتها همراه ما باشید.
آزمایش هماتوکریت (Hct) خون چیست؟
گلبولهای قرمز نقش حیاتی در رساندن اکسیژن و مواد مغذی به تمام بافتهای بدن دارند، بنابراین حفظ نسبت مناسب هماتوکریت برای سلامتی ضروری است. هماتوکریت یا HCT، درصدی از حجم کل خون را نشان میدهد که به گلبولهای قرمز اختصاص دارد. به زبان ساده، این عدد به ما میگوید چقدر از خون شما از سلولهای حامل اکسیژن تشکیل شده است.
سطح هماتوکریت بالا معمولاً نشانه غلظت خون (پلیسیتمی)، کمآبی شدید، زندگی در ارتفاعات یا بیماریهای ریوی مزمن است. سطح هماتوکریت پایین اغلب به کمخونی، خونریزی، کمبود ویتامین B12 یا آهن، بیماریهای مزمن و نارسایی کلیه اشاره دارد.
هدف آزمایش هماتوکریت چیست؟
آزمایش هماتوکریت خون چه کاربردی دارد؟ هدف از آزمایش هماتوکریت ارزیابی درصد خونی است که از گلبول های قرمز تشکیل شده است. این اندازه گیری ویسکوزیته یا غلظت خون را نشان می دهد و به اندازه و تعداد گلبول های قرمز خون بستگی دارد. حال سوال اینجاست که هماتوکریت چگونه اندازه گیری می شود؟ هماتوکریت اغلب به عنوان بخشی از آزمایش CBC، ارزیابی شده و این ارزیابی شامل اندازه گیری مقدار گلبول های قرمز، گلبول های سفید، پلاکت ها و هموگلوبین می شود.
طبق گفته clevelandclinic، پزشک با تفسیر آزمایش hct خون تعداد گلبولهای قرمز خون را متوجه میشود، همچنین این احتمال نیز وجود دارد که این آزمایش برای ارزیابی علت برخی علائم و نظارت بر بیماران تحت مراقبتهای پزشکی انجام شود.
مقدار طبیعی هماتوکریت یا HCT در آزمایش خون چقدر است؟
در حالی که آزمایشگاهی که نمونه خون شما را مورد بررسی قرار می دهد ممکن است محدوده خاص خود را داشته باشد، محدوده قابل قبول هماتوکریت به جنسیت و سن شما بستگی دارد. عوامل زیادی بر محدوده طبیعی HCT در آزمایش خون تأثیر میگذارند، اما آزمایش hct نرمال در بزرگسالان، کودکان و نوزادان به شرح زیر است:
میزان طبیعی آزمایش hct نوزاد:
| سن | میزان هماتوکریت |
| ۰ تا ۳ روز | ۴۵٪ تا ۶۷٪ |
| ۳ روز تا ۱ هفته | ۴۲٪ تا ۶۶٪ |
| ۱ تا ۲ هفته | ۳۹٪ تا ۶۳٪ |
| ۲ هفته تا ۲ ماه | ۳۱٪ تا ۵۵٪ |
| ۱ تا ۲ ماه | ۲۸٪ تا ۴۲٪ |
| ۲ ماه تا ۶ ماه | ۲۹٪ تا ۴۱٪ |
| ۶ ماه تا ۲ سال | ۳۳٪ تا ۳۹٪ |
میزان طبیعی آزمایش هماتوکریت در کودکان:
| سن | میزان هماتوکریت |
| ۲ تا ۶ سال | ۳۴٪ تا ۴۰٪ |
| ۶ تا ۱۲ سال | ۳۵٪ تا ۴۵٪ |
سطح طبیعی هماتوکریت در زنان و مردان:
| جنسیت | سن | میزان هماتوکریت |
| زن | ۱۲ سال به بالا | ۳۶٪ تا ۴۸٪ |
| مرد | ۱۲ تا ۱۸ سال | ۳۷٪ تا ۴۹٪ |
| مرد | ۱۸ سال به بالا | ۴۱٪ تا ۵۰٪ |
آزمایش hct در بارداری نیز برای کنترل سطح هماتوکریت و گلبول های قرمز خون توصیه می شود.
مقادیر خطرناک هماتوکریت خون
درباره خطرات آزمایش هماتوکریت باید گفت، در صورتی که HCT خون شما بالاتر از 60% و یا پایین تر از 15% باشد، مقادیر خطرناکی بوده و نشان دهنده وجود یک بیماری می باشد، بنابراین بسیار مهم است که در اسرع وقت به پزشک مراجعه کنید.
لازم به ذکر است آمادگی برای آزمایش هماتوکریت شرایط خاصی ندارد و همانند انواع آزمایش خون ساده انجام می شود.
آیا HCT نشانگر غلظت خون در آزمایش است؟
به طور کلی، تنها فاکتوری که برای تشخیص غلظت خون مورد بررسی قرار می گیرد، HCT نمی باشد، اما سطح بالای آن می تواند نشان دهنده غلظت خون در آزمایش باشد. معمولاً برای تشخیص غلظت خون، آزمایش های دیگری مانند آزمایش CBC تجویز می شود و این آزمایش میزان هموگلوبین، هماتوکریت، پلاکت ها و گلبول های قرمز و سفید را نیز بررسی می کند. البته اگر این سوال برای شما هم پیش آمد که غلظت خون در آزمایش چقدر باید باشد؟ می توان گفت در مردان مقدار طبیعی آن بین 41 تا 50 درصد و در زنان بین 36 تا 48 درصد است و غلظت خون در آزمایش به زبان انگلیسی شامل بررسی فاکتور هایی مانند HCT، Hb، PLT می باشد.
در صورتی که با بررسی غلظت خون در آزمایش HCT متوجه بروز غلظت خون در بدن خود شدید، بهتر است در اسرع وقت به پزشک مراجعه کرده و راه درمان مناسبی را انتخاب کنید. یکی از بهترین راه های درمان غلظت خون، استفاده از جدیدترین روش فلبوتومی در مرکز فلبوتومی ریکاوری می باشد.
آزمایش hct بالا در آزمایش خون به چه معناست؟
HCT بالا در آزمایش خون میتواند به علت بروز مشکلات زیر باشد:
- بیماری های ارثی قلبی و عروقی
- اریتروسیتوز (غلظت خون)
- پلی سیتمی ورا
- بیماری شدید مزمن انسدادی ریه
- تاری دید یا دوبینی
- تنگی نفس
- سردرد
- خارش
- پوست سرخشده
- خستگی
- تعریق بیشازحد.
پایین بودن هماتوکریت در آزمایش خون به چه معناست؟
برخی بیماری ها نیز وجود دارند که می توانند سبب آزمایش hct پایین باشند:
- هموگلوبینوپاتی
- بزرگ شدن طحال
- سیروز
- انواع سرطان مانند لوسمی، لنفوم و…
- بیماری های کلیوی
- نئوپلازی
- بیماری های مربوط به مغز استخوان
- بیماری های التهابی مزمن
- خونریزی داخلی
- کم خونی سلول داسی شکل
- کم خونی همولیتیک
علائم کاهش سطح HCT در آزمایش خون چیست؟
چه زمانی باید آزمایش هماتوکریت انجام دهیم؟ با کم شدن سطح هماتوکریت خون، در بیشتر مواقع فرد بیمار با کم خونی مواجه می شود و به همین علت، این مشکل ممکن است بروز علائم زیر را نیز به دنبال داشته باشد:
- احساس خستگی
- سرگیجه
- رنگ پریدگی پوست
- تیرگی دور چشم ها
- سیاهی رفتن چشم
- ضعف عمومی
- سرد شدن دست ها و پا ها به صورت دائمی
- تنگی نفس
- ضعف یا خستگی
- سردرد
- سرگیجه
- درد قفسه سینه
با مشاهده این علائم به پزشک مراجعه کرده و بهتر است آزمایش هماتوکریت را انجام دهید.
درمان سطوح غیرطبیعی هماتوکریت
همانطور که گفته شد هماتوکریت به دو دسته سطح پایین و بالا تبدیل میشود، برای درمان هر دو مورد نیز راهکارهایی وجود دارد که عبارتند از:
درمان هماتوکریت پایین
پزشک بعد از معاینه دقیق لیستی از کارهایی که برای درمان هماتوکریت پایین نیاز است را به شما تجویز میکند. این کارها به صورت زیر هستند.
- اولویت با غذاهای پرآهن: گوشت قرمز، دل و جگر، عدس، تخم کدو، بادامزمینی و اسفناج تازه را در رژیم غذایی خود جای دهید.
- همراه کردن وعدهها با ویتامین C: آبلیمو، پرتقال، توتفرنگی، کیوی و فلفل دلمهای رنگی برای جذب چند برابری آهن موثر هستند.
- تأمین B12 و فولات: ماهی، تخممرغ، جگر مرغ، شیر و سبزیهای برگسبز تیره
- نوشیدن حداقل ۸–۱۰ لیوان آب در روز برای رقیق ماندن خون
- ورزش هوازی منظم (پیادهروی تند، دوچرخهسواری یا شنا) برای تحریک تولید گلبول قرمز
- قطع کامل سیگار و الکل، زیرا هر دو باعث غلیظ شدن خون و کاهش اکسیژنرسانی میشوند.
- مکمل آهن، B12 یا اسید فولیک فقط با تجویز پزشک و پس از تأیید آزمایش
- شناسایی و درمان سریع هر نوع خونریزی (قاعدگی شدید، زخم گوارشی، بواسیر)
- کنترل بیماریهای زمینهای مثل نارسایی کلیه، کمکاری تیروئید یا التهاب مزمن که مانع تولید گلبول قرمز میشوند
- در موارد شدید کمخونی، انتقال خون یا تزریق اریتروپویتین تحت نظر متخصص خون
درمان هماتوکریت بالا
راههای درمان هماتوکریت بالا نیز عبارتند از:
- فلبوتومی درمانی (خونگیری درمانی): سریعترین و مؤثرترین راه کاهش هماتوکریت و حجم گلبولهای قرمز. معمولاً ۳۵۰–۵۰۰ میلیلیتر خون (مثل خوندهی معمولی) هر ۱ تا 4 هفته یکبار گرفته میشود تا هماتوکریت به زیر ۴۵٪ (در مردان) و زیر ۴۲٪ (در زنان) برسد. پس از آن، جلسات نگهدارنده هر ۲–۶ ماه یکبار ادامه مییابد. این روش در پلیسیتمی ورا، پلیسیتمی ثانویه و هموکروماتوز شدید درمان انتخابی اول است.
- داروهای کاهشدهنده تولید گلبول قرمز: هیدروکسیاوره، اینترفرون آلفا یا روکسولیتینیب (در موارد مقاوم) برای مهار مغز استخوان و جلوگیری از تولید بیشازحد گلبول قرمز.
- آسپرین دوز پایین (۸۰–۱۰۰ میلیگرم روزانه): برای کاهش خطر لخته شدن خون و سکته در بیماران پلیسیتمی.
- درمان بیماری زمینهای: اکسیژندرمانی در بیماریهای ریوی، درمان آپنه خواب، کاهش وزن در چاقی یا ترک سیگار برای رفع پلیسیتمی ثانویه.
- هیدراتاسیون کافی: روزی حداقل 5 تا 3 لیتر مایعات (آب، چای کمرنگ) برای جلوگیری از غلظت خون ناشی از کمآبی.
- ترک کامل سیگار و قلیان: نیکوتین و مونوکسید کربن مستقیماً مغز استخوان را تحریک میکنند و ترک آن گاهی هماتوکریت را تا ۳–۵٪ پایین میآورد.
- ورزش هوازی منظم: حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت متوسط در هفته (پیادهروی تند، شنا، دوچرخه) برای بهبود اکسیژنرسانی و کاهش نیاز بدن به گلبول قرمز اضافی.
- رژیم غذایی متعادل: کاهش مصرف گوشت قرمز و جگر، محدود کردن نمک و چربیهای ترانس، افزایش سبزیجات و میوهها.
- خواب منظم و باکیفیت: ۷–۹ ساعت خواب شبانه برای تنظیم هورمونها و کاهش استرس اکسیداتیو.
چگونه سطح هماتوکریت را نرمال نگه داریم؟
ترک کامل سیگار، نوشیدن روزانه ۲.5 تا ۳ لیتر آب و مایعات، داشتن رژیم غذایی متعادل با منابع مناسب آهن، ویتامین B12، فولات و ویتامین C، انجام ورزش هوازی منظم (حداقل ۱۵۰ دقیقه در هفته) و استفاده از مکملها فقط با تجویز پزشک میتوانند سطح هماتوکریت را نرمال نگه دارند.
همزمان شناسایی و درمان بیماریهای زمینهای مانند نارسایی کلیه، کمکاری تیروئید، خونریزی گوارشی یا التهاب مزمن ضروری است تا سطح هماتوکریت به طور طبیعی و بدون نوسان شدید در محدودهی ایدهآل باقی بماند.
سخن پایانی
پزشکان اغلب ازمایش hct در خون را به عنوان بخشی از شمارش کامل خون (CBC) تجویز می کنند تا ببینند آیا بیمار به درمان خاصی پاسخ می دهد یا مشکل سلامتی دارد. هماتوکریت بالا یا پایین به این معنی است که تعداد گلبول های قرمز خون شما خیلی بالا یا خیلی کم است. اگر تعداد گلبول های قرمز خیلی زیاد باشد، خون دچار احتقان می شود و در نتیجه ابتلا به غلظت خون در فرد مشاهده می شود، در حالی که اگر کمتر از حد طبیعی باشد، دچار کم خونی می شوید و سلول ها اکسیژن کافی دریافت نمی کنند. اگر علائمی دارید که باعث می شود فکر کنید سطح هماتوکریت خون شما طبیعی نیست، می توانید با پزشک عمومی خود صحبت کنید. یک متخصص قلب و یک متخصص خون احتمالا مقصد بعدی شما در روند درمان خواهد بود.
سوالات متداول
آیا برای آزمایش هماتوکریت نیاز به ناشتا بودن است؟
معمولاً برای آزمایش هماتوکریت نیازی به ناشتا نیست.
سیگار کشیدن قبل از آزمایش نتیجه را تغییر میدهد؟
بله، حتی یک نخ میتواند HCT را ۳–۵٪ موقتاً بالا ببرد.
خانمهای یائسه بیشتر دچار غلظت خون میشوند؟
بله، در زنان یائسه به دلیل توقف قاعدگی ماهانه، دفع طبیعی آهن متوقف میشود و این امر میتواند منجر به تجمع تدریجی آهن و افزایش هماتوکریت گردد. این احتمال در افرادی که سیگار مصرف میکنند یا دچار اضافهوزن و چاقی هستند، به طور قابلتوجهی بیشتر است.
منابع:
