آهن نقشی حیاتی در ساخت هموگلوبین و انتقال اکسیژن در سراسر بدن ایفا می‌کند. با این حال، دریافت مقدار کافی آهن همیشه به این معنا نیست که بدن قادر است آن را به درستی جذب و استفاده کند. مشکلات گوارشی، برخی بیماری‌های خاص، عادات غذایی و افزایش نیازهای تغذیه‌ای، همگی می‌توانند در کاهش سطح آهن نقش داشته باشند. در این مقاله، رایج‌ترین دلایل علت جذب نشدن آهن در بدن و راهکارهای موجود برای مقابله با تداوم کمبود آهن را بررسی خواهیم کرد.
13 عامل بازدارنده جذب آهن
جذب آهن فرآیندی حیاتی برای حفظ سطح کافی آهن در بدن است. با این حال، برخی عوامل می‌توانند این فرآیند را مهار کنند و منجر به احتمال بروز کمبود آهن شوند. 13 علت جذب نشدن آهن در بدن به شرح زیر هستند:
1. بیماری‌های گوارشی
بخش عمده آهن موجود در مواد غذایی در روده کوچک جذب می‌شود. بیماری‌هایی مانند سلیاک، کرون و کولیت اولسراتیو می‌توانند به پوشش داخلی روده آسیب رسانده یا باعث التهاب آن شوند و در نتیجه جذب آهن را برای بدن دشوارتر سازند. التهاب مزمن یا خونریزی‌های جزئی در دستگاه گوارش نیز می‌تواند به مرور زمان کمبود آهن را تشدید کند.
2. تغییرات پس از جراحی معده یا روده
برخی از روش‌های کاهش وزن و سایر جراحی‌های مربوط به معده یا روده کوچک می‌توانند مسیر طبیعی گوارش را تغییر دهند. این امر ممکن است میزان تماس آهن با نواحی مسئول جذب را کاهش دهد. بنابراین، افرادی که تحت این عمل‌ها قرار گرفته‌اند، ممکن است به پایش دقیق‌تر سطح آهن و در برخی موارد، مصرف طولانی‌مدت مکمل‌های آهن نیاز داشته باشند.
3. التهاب مزمن
التهاب مزمن می‌تواند در متابولیسم طبیعی آهن در بدن اختلال ایجاد کند. پروتئینی به نام هپسیدین (hepcidin) معمولاً در جریان التهاب افزایش می‌یابد و می‌تواند میزان آهن آزادشده در جریان خون را کاهش دهد. در نتیجه، ممکن است فرد در بدن خود ذخایر آهن داشته باشد، اما آهن در دسترس برای تولید گلبول‌های قرمز سالم، ناکافی باشد.
4. جذب کلسیم و آهن
کلسیم به عنوان عاملی شناخته می‌شود که مانع جذب آهن می‌گردد. مطالعات نشان داده‌اند که افزودن کلسیم به وعده‌های غذایی می‌تواند بسته به مقدار کلسیم افزوده شده، جذب آهن را بین ۱۸ تا ۲۷ درصد کاهش دهد. این اثر بازدارنده را می‌توان با مصرف اسید اسکوربیک (ویتامین C) خنثی کرد، زیرا این ماده جذب آهن را به طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهد.
5. فیتیک اسید
فیتیک اسیدها که در بسیاری از مواد غذایی گیاهی یافت می‌شوند، بازدارنده‌های قوی جذب آهن هستند. تحقیقات حاکی از آن است که حتی مقادیر اندکی از فیتیک اسیدها می‌توانند جذب آهن را به میزان قابل‌توجهی کاهش دهند. برای مثال، ۲ میلی‌گرم فیتیک اسید می‌تواند جذب آهن را ۱۸ درصد مهار کند، در حالی که ۲۵۰ میلی‌گرم از آن می‌تواند این میزان را تا ۸۲ درصد کاهش دهد. حضور اسید اسکوربیک می‌تواند تا حدی از شدت این اثر بازدارنده بکاهد.
6. پلی‌فنول‌ها و تانن‌ها
پلی‌فنول‌ها و تانن‌ها که در مواد غذایی و نوشیدنی‌هایی مانند چای، قهوه و برخی سبزیجات وجود دارند نیز مانع جذب آهن می‌شوند. این مهارکنندگی به مقدار مصرف بستگی دارد؛ به طوری که مقادیر بیشتر، کاهش شدیدتری را در جذب آهن به دنبال دارد. برای نمونه، اسید تانیک (نوعی تانن) می‌تواند در دوزهای بالا، جذب آهن را تا ۸۸ درصد مهار کند. به همین ترتیب، مصرف قهوه همراه با وعده‌های غذایی می‌تواند جذب آهن را تا ۶۴ درصد کاهش دهد.
7. عادات غذایی
نوع مواد غذایی و نوشیدنی‌هایی که همراه با وعده‌های غذایی غنی از آهن مصرف می‌کنید، بر میزان جذب آهن توسط بدن تأثیر می‌گذارد. برای مثال، چای و قهوه حاوی ترکیباتی هستند که در صورت مصرف هم‌زمان با غذا، می‌توانند جذب آهن را کاهش دهند. در مقابل، ویتامین C موجود در خوراکی‌هایی مانند مرکبات، گوجه‌فرنگی و فلفل می‌تواند جذب آهن، به‌ویژه نوع موجود در غذاهای گیاهی را بهبود بخشد. در صورت ابتلا به کمبود آهن، اصلاح عادات غذایی و مصرف غذاهای مفید برای فقر آهن ضروری است.
8. پروتئین‌های حاصل از سویا، شیر و تخم‌مرغ
پروتئین‌های موجود در دانه‌های سویا، شیر و تخم‌مرغ به عنوان عوامل بازدارنده جذب آهن شناخته شده‌اند. ترکیب این پروتئین‌ها با آهن می‌تواند جذب آهن در دستگاه گوارش را کاهش دهد.
9. چای و جذب آهن
چای به دلیل محتوای بالای تانن، عاملی شناخته‌شده در مهار جذب آهن است. مطالعات نشان داده‌اند که چای بسته به نوع و مقدار مصرف، می‌تواند جذب آهن را بین ۴۱ تا ۹۵ درصد کاهش دهد. اثر بازدارندگی چای به اندازه‌ای قابل‌توجه است که می‌تواند در بروز کمبود آهن نقش داشته باشد، به‌ویژه در رژیم‌های غذایی که عمدتاً بر پایه مواد غذایی گیاهی استوار هستند.
10. سایر مواد معدنی
منگنز و روی به دلیل داشتن خواص فیزیکوشیمیایی مشابه و مسیرهای جذب مشترک، می‌توانند به صورت رقابتی مانع جذب آهن شوند. به‌ویژه نشان داده شده است که وجود مقادیر بالای منگنز، جذب آهن را به‌طور قابل‌توجهی کاهش می‌دهد. روی نیز می‌تواند جذب آهن را مهار کند.
11. مصرف زیاد شیر در کودکان خردسال
شیر گاو حاوی مقدار نسبتاً کمی آهن است. در برخی کودکان خردسال، مصرف بیش‌ازحد شیر ممکن است با خونریزی‌های جزئی روده نیز همراه باشد. به همین دلیل، رژیم غذایی که عمدتاً بر پایه شیر است، می‌تواند حتی در صورتی که کودک ظاهراً تغذیه مناسبی دارد، در بروز کمبود آهن نقش داشته باشد.
12. افزایش نیاز به آهن
گاهی اوقات مشکل، جذب ضعیف آهن نیست، بلکه صرفاً نیاز بدن به آهن افزایش یافته است. بارداری نمونه بارزی از این وضعیت است؛ زیرا بدن برای حمایت از رشد جنین و افزایش حجم خون مادر به آهن بیشتری نیاز دارد. اگر این نیاز بیشتر از طریق رژیم غذایی و در صورت توصیه پزشک، مصرف مکمل‌ها تأمین نشود، ذخایر آهن بدن ممکن است به‌تدریج تخلیه شوند و کم خونی فقر اهن رخ دهد.
13. دریافت ناکافی آهن
اگر رژیم غذایی به‌طور مداوم فاقد مقدار کافی از غذاهای سرشار از آهن باشد، ممکن است ذخایر آهن بدن در نهایت تمام شود. این وضعیت ممکن است در پی یک رژیم غذایی بسیار محدود و یا زمانی رخ دهد که فرد به‌طور مرتب از مصرف منابع اصلی آهن پرهیز می‌کند، بدون آنکه آن‌ها را با جایگزین‌های مناسبی جبران نماید.
یافتن راهکار مناسب برای کمبود آهن
درک علت جذب نشدن آهن در بدن یا عدم حفظ میزان کافی آهن در بدن، گامی مهم در جهت درمان مؤثر کمبود آهن است. چنانچه تغییرات رژیم غذایی و مصرف مکمل‌های خوراکی کافی نباشد، پزشک ممکن است بسته به علت زمینه‌ای و شدت کمبود، روش‌های درمانی دیگری را توصیه کند. در مواردی که جبران آهن از طریق دستگاه گوارش مؤثر یا کافی نباشد، ممکن است تزریق سرم آهن برای کم خونی تجویز گردد. مرکز فلبوتومی ریکاوری خدمات مختلف پزشکی را برای افرادی که به این نوع درمان نیاز دارند، تحت نظارت پزشکی مناسب ارائه می‌دهد.
سوالات متداول
چرا آهن برای بدن اهمیت دارد؟
آهن جزء اصلی هموگلوبین است؛ ماده‌ای که اکسیژن را به تمام نقاط بدن می‌رساند. آهن همچنین نقشی حیاتی در عملکرد کلی سلول‌ها ایفا می‌کند و در فرآیندهایی همچون استفاده از اکسیژن، فعالیت سیستم‌های آنزیمی و به‌ویژه تکامل عصبی نقش دارد. از این رو، تمامی عملکردهای بدن تحت تأثیر کمبود آهن قرار می‌گیرند، نه صرفاً کم‌خونی که در مراحل پایانی کمبود آهن در بافت‌ها بروز می‌کند.
چه کسانی بیشتر در معرض خطر ابتلا به کم‌خونی ناشی از فقر آهن قرار دارند؟
کم‌خونی ناشی از فقر آهن ممکن است هر کسی را تحت تأثیر قرار دهد، اما برخی افراد به دلیل نیاز بیشتر بدن به آهن یا احتمال بالاتر از دست دادن یا عدم جذب مناسب آن، بیشتر در معرض خطر ابتلا به این عارضه هستند. گروه‌های پرخطر عبارتند اززنان باردار، زنانی که خونریزی قاعدگی شدید دارند، نوزادان و کودکان خردسال، افراد مبتلا به اختلالات گوارشی، افرادی که تحت عمل جراحی معده یا روده قرار گرفته‌اند، اهداکنندگان مکرر خون و افرادی که رژیم غذایی با آهن کم دارند.
چه غذاهایی کم‌خونی را تشدید می‌کنند؟
برخی مواد غذایی می‌توانند مانع جذب آهن در بدن شوند و جبران سطح آهن خون را دشوارتر سازند. محصولات لبنی (مانند شیر، خامه و پنیر) و خوراکی‌های سرشار از تانن (مانند قهوه، شراب و چای) می‌توانند مانع جذب آهن در بدن شوند.
آیا مصرف پنیر برای کم‌خونی مضر است؟
پنیر سرشار از کلسیم است؛ ماده‌ای که می‌تواند مانع جذب آهن در بدن شود. اگرچه در صورت ابتلا به کم‌خونی لزومی ندارد مصرف پنیر را به‌طور کامل کنار بگذارید، اما بهتر است با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید تا بدانید چه مقدار پنیر می‌توانید مصرف کنید بدون آنکه تأثیر منفی بر جذب آهن بدنتان داشته باشد.
منابع:
